دانایی

به نام خداوندجان آفرين

                املاي فارسي يكي از مهم ترين و اصلي ترين درس هاي دوره ي ابتدايي است كه در كسب مهارت در اركان ديگر زبان آموزي مؤثر است .، آشنا بودن معلم به ويژگي ها و روش هاي تدريس اين درس مي تواند در فرآيند آموزش آن كارآمد و اثر بخش باشد .

مراحل آموزش نوشتن به چهار مرحله عمده زير تقسيم مي شود:

1- آموزش نوشتن غير فعال ( رونوسي )              2- آموزش نوشتن نيمه فعال ( املا )

3- آموزش نوشتن فعال ( كلمه سازي و جمله سازي ) 4- آموزش نوشتن  خلا ق  (  انشا )

 مهارت املا نويسي به معني توانايي جانشين كردن صحيح صورت نوشتاري حروف , كلمات و جمله ها به جاي صورت آوايي آنهاست .

دانش آموزان بـايـد به اين مهارت دست يابند تا بتوانند بخوبي بين صورت تلفظي كلمه ها و حروف سازنـده آن ها پيـونـد مناسبي بـرقـرار كنند بدين ترتيب زمينه لازم براي پيشرفت آنان در درس هاي جمله نويسي , انشا و به طور كلي مهارت نوشتن بهتر فراهم مي شود , دانش آموزان هنگام نوشتن املا بايد نكاتي را در باره صداهايي كه بوسيله معلم در قالب كلمات و جمله ها بر زبان جاري مي شود رعايت نمايند :

الف) آنها را خوب بشنوند + تشخيص دقيق كلمه + ادراك كلمه    ( حافظه ي شنيداري)

ب) آنها را خوب تشخيص دهند + يادآوري و مجسم ساختن تصوير + بازشناسي كلمه صحيح در ذهن. ( حافظه ديداري (بينايي ))

ج) آنها را درست بنويسند + نوشتن صحيح حروف سازنده كلمه + بازنويسي كلمه و توالي مناسب آنها. ( حافظه ي حركتي)

 هدف كلي در آموزش املاي فارسي “ نوشتن درست صورت كلمات و جملات ” ؛ يعني ، املاي صحيح كلمات است .

 املا داراي فوايد زيادي است كه از آن جمله است :

          1 – دانش آموز شكل درست كلمات و جملات را مي آموزد .     

          2 – مهارت گوش كردن را كسب مي كند  .

          3- هماهنگي بين چشم ، گوش ، مغز، دست و …    را افزايش مي دهد .   

          4 – تلفّظ درست كلمات و جملات را مي آموزد .

         5- مهارت تبديل گفتار به نوشتار را كسب مي كند .

         6 – دقّت و حافظه را تقويت مي كند  .

         7 -  موجب درك بيشتر شنيده ها مي شود .

         8 – از طريق به كار گيري خط تحريري  هنر خوشنويسي را مي آموزيم  .

          9 – موجب  كسب مهارت در پاكيزه نويسي و صفحه آرايي مي شود  .

        10- خواندن و قرائت متن تقويت مي شود .

دانش آموزان بـايـد به اين مهارت دست يابند تا بتوانند بخوبي بين صورت تلفظي كلمه ها و حروف سازنـده آن ها پيـونـد مناسبي بـرقـرار كنند بدين ترتيب زمينه لازم براي پيشرفت آنان در درس هاي جمله نويسي , انشا و به طور كلي مهارت نوشتن بهتر فراهم مي شود , دانش آموزان هنگام نوشتن املا بايد نكاتي را در باره صداهايي كه بوسيله معلم در قالب كلمات و جمله ها بر زبان جاري مي شود رعايت نمايند :

الف) آنها را خوب بشنوند + تشخيص دقيق كلمه + ادراك كلمه    ( حافظه ي شنيداري)

ب) آنها را خوب تشخيص دهند + يادآوري و مجسم ساختن تصوير + بازشناسي كلمه صحيح در ذهن. ( حافظه ديداري (بينايي ))

ج) آنها را درست بنويسند + نوشتن صحيح حروف سازنده كلمه + بازنويسي كلمه و توالي مناسب آنها. ( حافظه ي حركتي)

برخي از ويژگي هاي مهم رسم الخط به كار گرفته شده در املاي فارسي :

1 – رعايت موازين دستور زبان فارسي .

2 – رعايت استقلال كلمه .

3- همخواني نوشتار با گفتار .

4- پيروي واژگان بيگانه از خط فارسي .

5 – آساني در خواندن و نوشتن .

6 – گزينش بهترين شكل نوشتاري .

7 – انعطاف پذيري .

8 – چشم نوازي و زيبايي خط .

    براي رسيدن به اهداف املاي فارسي و آموزش كارآمد و اثر بخش آن نياز داريم كه به اصول و مباني درس املا پاي بند باشيم كه به پاره اي از اين اصول و مباني اشاره مي شود :

1 – در آموزش آن از رسم الخط نوين و حاكم بر نظام آموزشي و كتاب هاي درسي كشور تبعيت كنيم  .

2- در خواندن املا توجه كنيم كه واحد سخن جمله است نه كلمه پس بهتراست جمله را يك جا بخوانيم نه آن كه كلمه به كلمه و منقطع .

3 – در خواندن املا فرآيند هاي واجي سخن را كه در گفتار وجود دارد، تغيير ندهيم و بر اساس آن ها بخوانيم تا دانش آموز با زبان گفتار به صورت طبيعي آن آشنا شود . ( از آوردن فرآيند هاي غير اجباري بپرهيزيم .)

               فرآيند هاي واجي مهم :  افزايش ( سياست ، دانايان و …   ) كاهش (   دستگيره ،   قندشكن ، … ) ابدال( انبار ،اجتماع ، … )  ادغام (   بدتر ،  ياد داشت  ،  …   )  

4 – در هنگام خواندن املا از قدم زدن و  حركت هايي كه با عث اختلال و پژواك در صدا و نرسيدن آن به دانش آموز مي گردد ، بپرهيزيم و در مكاني مناسب قرار گيريم تا دانس آموز بتواند حركت لب هاي مارا ببيند .

5 – خط مناسب براي نوشتن املا خط تحريري است پس به دانش آموز بياموزيم كه به اين خط بنويسد نه به خط شكسته .

6 – هر جمله يا تركيب را فقط دو بار بخوانيم نه بيشتر تا در تقويت دقّت مؤثر باشد

7 – در خواندن و تلفّظ از لهجه هاو گويش هاي محلّي و صورت عاميانه ي واژه ها و تركيب ها و جمله ها بپرهيزيم و حتما از زبان و لهجه ي معيار استفاده كنيم .

زبان معيار زبان نظام آموزشي كشور و تحصيل كرده ها و رسانه ها و صدا و سيما و زباني كه به غير فارسي زبان ها آموزش مي دهيم ، مي باشد .

8 – با تغيير در خواندن ، شكل نوشتاري كلمات را به دانش آموزان يادآور نشويم ؛ مثلا ، سر هم نويسي يا جدانويسي و تلفظ عربي براي واج هايي كه در حروف فارسي چند شكل نوشتاري دارند . تغيير در خواندن بسياري از اهداف املا را با مشكل روبه رو مي كند و آموزش املا ناكارآمد مي شود .

9 –  از آوردن املاي يك كلمه اي براي تعديل در متن املا بپرهيزيم .

10- براي تعديل و ايجاد تناسب در متن املا جهت ارزشيابي و براي كلماتي كه اهميت املايي دارند و در متن املا منظور نشده اند مي توانيم از گروه كلمه استفاده كنيم و حداكثر بيست مورد به متن املا بيفزاييم .

  گروه كلمه تركيبي است كه جمله نيست و بين كلمات آن به نحوي رابطه ي معنايي وجود دارد :

      ترادف ( حيات و زندگي ) تضاد( حيات و ممات ) تضمن ( شهر وكشور ) موصوف و صفت ( حيات زود گذر )

مضاف و مضاف اليه ( حياط منزل ) تناسب ( گل و باغ )

11- تعداد واژه هاي مهم و داراي اهميت املايي در يك متن املايي بيش از بيست واژه نباشد .

12 – معلم سرعت خواندن املا و دفعات خواندن آن را تابع سرعت نوشتن دانش آموزان قرار دهد . اين كار را مي تواند با توجه به يك يا چند دانش آموز انجام دهد .

13 – استفاده از دانش آموزان براي تصحيح املا مي تواند در آموزش املا و كمك به معلم در كلاس هاي شلوغ مفيد باشد . البته اين كار بايد با نظارت كامل معلم انجام شود .

14 – علائم نگارشي در خواندن املا به طور كامل رعايت شود و معلم سعي كند با نظارت بر كاربرد نشانه ها در متن املا آن ها را عملي به دانش آموز بياموزد .

15 – معلم بايد در خواندن املا علاوه برشكل درست واحد هاي زنجيري گفتار ( واج ، تكواژ ، واژه ، گروه ، جمله و جمله ي مستقل ) واحدهاي زبر زنجيري يا عوامل فرا زباني را به صورت صحيح و كامل به كار ببرد .

  واحد هاي زبر زنجيري : آهنگ ، تكيه ، مكث ، شدت و …..                                                                                                       

زمینه های اشکالات املایی:

1 - به علت اينكه مفهوم كلمه را نمي فهند يا قبلا نفهمييده اندآنرا درست نمي نويسيد.

 2 – كلمات از جانب معلم درست  تلفظ نمي شود(آموزشي)

3 – دانش آموزان هنگام نوشتن ديكته كلمات را تكرار و هجي ميكند(دقت)

4 –وجود نقص شنوايي در برخي از دانش آموزان در هنگام نوشتن املا وبي خبري معلم از وجود اين نقص باعث مي شود بعضي از كلمات را جا مي اندازد يا از كلاس عقب مي افتد(حافظه شنوا يي –حساسيت شنوايي)

5 – به علت كمبود فضاي آموزشي و كمبود ميز و نيمكت دا نش آموزان در اثرخستگي ودرست نشنيدن، كلمات را غلط مي نويسيد 0 (آموزشي)

6 – متناسب نبودن متن ديكته از نظر(كميت و مقدا ر) با سن و پايه تحصيلي آنان باعث مي شود دانش آموزان بعد از نوشتن مقداري ا زآن خسته شوند و غلط نويسي آغاز مي گر دد.(آموزشي)

7 – در بعضي اوقات دانش آموزان به علت مشكلات رواني هنگام نو شتن ديكته  در افكار خود غو طه ور مي شوند  و از نوشتن باز مي مانند0

8  - وجود حروف هم صدا در ادبيات فا رسي مانند (ص-ث-س)

9 – معلم اگر دیکته را تند یا کندبگوید ،  باعث خستگي وكم شدن دقت در دانش آموزان مي گردد.

10 – ضعف درمهارتهاي حركتي (نارسا نويسي) – بيقراري و تند خويي – خطا در ادراك بصري حروف (حافظه ديداري )- فقر آموزش و عدم تسلط معلم به شيوه هاي آموزشي مطلوب در هنگام تعليم نوشتن نشناختن حروف و قواعد نوشتن توسط دانش آموزان ، نداشتن تمرين لازم و كافي براي نوشتن املا خود مي تواند موجب ضعف و نارسايي فراگير در كسب مهارت نوشتن  شود .

انواع روشهای تهیه متن املا :

1- استفاده از متن محتوای کتاب

2- متن معلم ساخته

3- متن فراگیر ساخته

1- روش آزمون – مطالعه – آزمون

در اين روش در ابتدا يك متن را به عنوان ديكته براي دانش آموزان مي خوانيم و بعد از تصحيح آن را به دانش آموزان باز مي گردانيم سپس دانش آموزان تا جلسه بعدي املا صحيح كلمات غلط موجود در املا خود را تمرين مي كنند. در جلسه بعد ار آن متن دوباره ديكته كفته مي شود كه معمولا بدون غلط و يا با غلط هاي محدودي همراه است.

البته بايد توجه داشت كه متن دوم را با كمك كلماتي از متن اول كه از ارزش املايي بر خوردارند( اما در قالب جملات جديد) مي توان تهيه نمود تا ميزان پيشرفت دانش آموزان در زمينه حافظه ديداري هم سنجيده شود.

2- روش مطالعه و آزمون

ابتدا درس يا درسهاي جهت گفتن از ديكته انتخاب مي شود و دانش آموزان روي لغات مشكل آن به صورت ديكته پاي تخته و تكاليفي نظير نوشتن كلمات با حروف رنگي و ............... تمرين مي كنند سپس از آن درس يا درسها ديكته گفته مي شود كه البته بهتر است متن دقيقا مانند كتاب نباشد.

3- روش نمايش:

به منظور تقويت بيشتر حافظه ديداري در رابطه با آموزش حروف هم صدا مانند(ص- ث- س ) ابتدا لغات مورد نظر را روي طاقهاي شفاف مي نويسيم سپس آنها را با استفاده از اورهد روي پرده نمايش مي دهيم متلا كلمه(( صابون)) سپس روي حرف (ص) را مي پوشانيم و از دانش آموزان مي خواهيم يكي از سه حرف (س، ث، ص) را انتخاب كرده و كلمه را كامل كنند . سپس كلمه را كامل نشان      مي دهيم تا اگر غلط حدس زده بودند آن را اصلاح كنند و درستش را كنارش بنويسيد . از اين روش به هنگام ديكته پاي تخته اي هم مي توان استفاده كرد وجود دستگاه اورهد الزامي نيست.

دانش آموزان ابتدا كلمه را در دفتر خود بنويسيد بعد به تخته نگاه كنند و در صورت اشتباه درست آن را بالاي كلمه بنويسند.

4- روش تصحيح انفرادي :

 به دانش آموز ديكته گفته مي شود به عنوان تكليف منزل از او خواسته مي شود ديكته خود را با استفاده از كتاب تصحيح كند و از اين طريق متوجه غلطهايش مي شود و آنها را تمرين كند.

5- روش چند حسي:

در اين روش چند حس بينايي - شنوايي- لامسه به كمك يادگيري املا كلمه مورد نظر مي آيند . اين روش بيشتر قبل از ديكته به منظور تمرين كلمات مشكل درس به كار گرفته مي شود.

الف) از دانش آموز خواسته مي شود با دقت به كلمه ي مورد نظر ( اين كلمه از متن ديكته اي كه بعداًَ گفته خواهد شد انتخاب مي شود) كه پاي تابلو نوشته شده نگاه كند.

ب) آن را بخوانند و كلمه مورد نظر را در هوا به صورت ذهني و با استفاده از انگشت خود بنويسد.

ج) سپس آن را در جمله اي مناسب به كار برد . از اين طريق معناي كلمه را بهتر درك مي كند.

و) كلمه را از پاي تابلو پاك كرده و به آنها فرصت مي دهيم تا كلمه را بدون خطا از روي حافظه بنويسند.

د) كلمه را روي تابلو نوشته تا دانش آموزان آنها را با هم مطابقت دهد و به درستي يا نادرستي نوشته خود پي ببرد . حرفي از كلمه را كه از ارزش املاي برخوردار است قرمز نوشته و پاي تابلو مي نوسيم مانند ص در تصميم . از اين روش به عنوان يك تمرين و تكليف هم جهت تقويت حافظه ديداري دانش آموزان مي توان استفاده نمود.

6- كاربرد جمله سازي در زنگ املا :

آموزگار 20 جمله از 5 درس را كه داراي اهميت هستند انتخاب كرده و در هر جمله جاي يك كلمه با ارزش املايي خالي گذاشته مي شود تا دانش آموزان به تكميل آن بپردازند.

(( بارم هر كلمه يك نمره است))

1- خورشيد به قله ي .............................. نزديك مي شد.

7-آشنا كردن دانش آموزان با متن املا :

به منظور ياد آوري شكل كلمه هاي خوانده شده لازم است قبل از نوشتن املاء آموزگار يك بار آن متن را از اول تا آخر بخواند و شاگردان به اين امر عادت داده شوند كه شكل كلي كلمه هاي خوانده شده را در ذهن خود مجسم كنند و آنها را به ياد آورند و گاهي هنگام خواندن متن املا آموزگار به شاگردان اجازه دهد كه بگويند نوشتن چه كلمه اي را نمي توانند و معلم راجع به آن كلمه توضيح آموزشي بدهد تا دانش آموزان بدهد تا دانش آموزان شكل نوشتاري كلمه ي مورد نظر را ياد آمورند ، از اين طريق ، شكل كلمه در ذهن شاگرد بيشتر تثبيت مي گردد و ياد گيري عميق تر مي شود.  

شیوه های تصحیح املا :

        1  -   فردی        شامل الف : توسط معلّم درحضور دانش آموز ب: توسط معلّم بدون حضور دانش آموز

2- گروهی     شامل  الف:توسط خود دانش آموزازمتن کتاب  ب:  توسط خود دانش اموز از روی املا   پا تابلوی  ج: توسط سایر دانش آموزان

انواع اشكالات املايي :

اشكالات املايي دانش آموزان كه از ديدگاه زبان شناختي بر اثر اشكالات رسم الخطي , تاثير لهجه و گويش محلي دانش آموزان و فرايندهاي آوايي حذف , تبديل , افزايش و قلب به وجود مي آيند از ديدگاه روان شناختي از موارد زير سرچشمه مي گيرند :

1- نارسا نويسي – رستم – رسم – اشتباهات

2- وارونه نويسي و قرينه نويسي

3- ضعف حافظه ي ديداري نوشتن ( امو، هيله ) به جاي عمو ، حيله

4- ضعف در حافظه ي شنوايي – جا انداختن كلمات

5- ضعف در توالي حافظه ي ديداري مادر – مارد

6-  ضعف در حساسيت شنيداري ژاله – جاله

7- بي دقتي ( عدم دقت ) گندم – كندم

8- آموزشي خوراك ← خراك  كتاب امين ← كتابه امين

جدول بررسي اشكالات املايي

انواع املا :

1- املا تقریری : معلم می گویددانش آموز می نویسد.

2 – املای کارتی : معلّم تعداد کلمه روی کارت می نویسد وجلو کلاس نصب می کند وآنها را می خواند وبعد جمع می کند واز دانش آموزان می خواهد که کلماتی را که به خاطر دارند بنویسند(تقویت حافظه دیداری)

3- املا پای تابلوی :معلّم جمله از متن املا را برای دانش آموزان  قرائت می کند وقتی که دانش آموزان آن را نوشتند معلّم آن جمله را روی تابلو می نویسد تا دانش آموزان خود را ارزشیابی کنند .

4 – املا گروهی : دانش آموزان را به گروه های دو یا سه نفره تقسیم می کنیم یک نفر بگوید یک نفر بنویسدویک نفر نظارت می کند . دانش اموزان هر کدام یک جمله می نویسند .

5 –املا سفره ای یا تابلو وایت برد : به ذوق وسلیقه معلّم اجرا می شود .

6 – املای اشتقاقی : معلّم از دانش آموزان می خواهد جدول آماده کنند ومعلّم کلمه ای را می گوید ودانش آموزان هم خانواده ،هم معنی ، متضاد ،..... آن را می نویسد.

جهت نگرش علمی به آموزش املا و انشا ( نوشتن ) به آثار ارزنده ی جناب دکتر بهمن زندی ؛ مانند : خود آموز آموزش مهارت نوشتن ، روش تدریس زبان فارسی و .... مراجعه فرمایید .

نظرات خودم را در خصوص خلاقیت در درس املا و مهارت نوشتن در مقاله ای در همین وبلاگ خواهم آورد .

منابع و مراجع مهم در درس املا ؛

1 – در آمدي بر چگونگي شيوه ي خط فارسي ، مير شمس الدين اديب سلطاني ، انتشارات امير كبير .

2 - در باره ي زبان فارسي ( املا ، انشا و ترجمه ) ، مهدي درخشان ، انتشارات دانشگاه تهران .

3 - دستور خط فارسي ، سليم نيساري ، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي .

4 – راهنماي خط و املاي فارسي ، حسين داوودي ، دفتر برنامه ريزي و تأليف كتب درسي .

5 – شيوه ي آموزش املاي فارسي و نگارش ، احمد احمدي بيرجندي ، انتشارات مدرسه .

6- شيوه ي آموزش املاي فارسي و نگارش ،سازمان پژوهش و برنامه ريزي آموزشي .

7 – شيوه نامه ، مركز نشر دانشكاهي .

8- غلط ننويسيم ، ابوالحسن نجفي ، مركز نشر دانشگاهي .

9 - فرهنگ املاي فارسي ، محمد جواد شريعت ، انتشارات اساطير .

10 – فرهنگ املايي ، جعفر شعار ، انتشارات امير كبير .

                                 پدرام و برکام باشید   .